Dawid F. Wieczorek
Pośród licznych szczytów Teb Zachodnich dwa z nich wyróżniają się w sposób wyjątkowy. Są to górujący nad całością Nekropolii Tebańskiej szczyt el-Gurn i tzw. Wzgórze Tota. Pierwszy liczący sobie ok. 420 m n. p. m. znajduje się w samym sercu starożytnej nekropolii. Od północy sąsiaduje z nim legendarna Dolina Królów – miejsce pochówku większości władców Nowego Państwa. Od wschodu otoczony jest szeregiem dolin, wraz z największą i zarazem najsławniejszą z nich, doliną Deir el-Bahari. A na jego południowo wschodnim zboczu znajdują się ruiny Deir el-Medina, osady robotników pracujących przy budowie królewskich grobowców.
Drugi szczyt tebański, Wzgórze Tota w przeciwieństwie do el-Gurn znajduje się zupełnie na uboczu starożytnej nekropolii, na jej północno zachodnim krańcu. Wzgórze to wznosi się na północ od Doliny Królów na wysokość ok. 460 m n. p. m. i jest najwyższym szczytem tebańskiego wapiennego masywu gebla.
Aby dotrzeć na jego szczyt należy udać się jedną z dwóch możliwych dróg wiodących od strony starożytnej nekropolii. Pierwszy szlak prowadzi od Dra Abu el-Naga, na północny-wschód od Deir el-Bahari, w kierunku Doliny Królów poprzez starożytny kamieniołom wapienia w Gurna. Drugi jest znacznie dłuższy i wiedzie od Doliny Królów przez Dolinę Zachodnią i kolejne Wadi znajdujące się od niej na północ. Ja z grupą wybraliśmy ten drugi szlak, który wydał nam się znacznie bardziej interesujący.
Po wspinaczce na najbliższy północny masyw, niemalże pod kątem prostym przylegający do Doliny Zachodniej, naszym oczom ukazał się niepowtarzalny widok na całą Dolinę Królów, Dolinę Zachodnią oraz inne liczne, praktycznie nietknięte ludzką ręką zachodnie wadi ze szczytem el-Gurn w tle. Szlak ten podobnie jak pierwszy wiedzie do kamieniołomu w Gurna. W tym miejscu szlaki te się przecinają i rozwidlają na kolejne dwa, południowy
i północno-wschodni, aby ostatecznie ponownie spotkać się w połowie wysokości wzgórza. Mijając kamieniołom i udając się szlakiem południowym po drodze napotkać można jedną z wielu zachowanych w tym rejonie ceglanych średniowiecznych koptyjskich pustelni. W jednej z nich zrobiliśmy sobie przerwę po ponad godzinnym marszu. Przyszedł czas także na pamiątkowe zdjęcie ze szczytem w tle, który wciąż na nas czekał. Od ruin ku szczytowi wiedzie stąd wyraźnie nadal uczęszczana starożytna ścieżka z południowej strony osłonięta grubym i wysokim na około metr kamiennym murem wykonanych z ułożonych jeden na drugim wapiennych łupków. Kto i kiedy wzniósł tą konstrukcję trudno powiedzieć. Mur ten ciągnie się od niemalże samego kamieniołomu ku południowemu zboczu Wzgórza Tota, żeby następnie zniknąć gdzieś dalej na zachód. Po osiągnięciu połowy wysokości wzgórza napotykamy na już niemal pionowo wiodącą ścieżkę ku szczytowi. Stąd jeszcze około 20 min niejednokrotnie marszu połączonego ze wspinaczką i Wzgórze Tota zdobyte.
fot. D. Wieczorek
Na szczycie rozpościera się widok na wielkie plateau z górującymi nad nim ruinami ceglanej świątyni. Założenie to pozostawało zupełnie nieznane do początku XX wieku kiedy to przez przypadek natknął się na nie w 1904 roku niemiecki badacz paleolitu George Schweinfurth. Pierwsze prace archeologiczne w tym miejscu podjął w 1909 roku Flinders Petrie, któremu na podstawie materiału ceramicznego a przede wszystkim inskrypcyjnego udało się bez większych trudności datować obiekt na schyłek XI dynastii, sam początek Średniego Państwa i panowanie króla Mentuhotepa Sanchkara (1995-1983 p.n.e.). Badania Petriego podobnie wyjaśniły kwestię komu świątynia była poświęcona. W przeciwieństwie do obecnie funkcjonującej w literaturze nazwy wzgórza i samego sanktuarium było to miejsce kultu boga Horusa, o czym jednoznacznie informuje nas inskrypcja na kilku zachowanych fragmentach portalu wejściowego świątyni: „Horus Sanchtauief (…) Król Górnego i Dolnego Egiptu Sanchkara, Syn Ra Mentuhotep, Żyjący Wiecznie. On wzniósł ten monument dla Horusa, aby on obdarowywał go życiem, jak Ra.” Powszechnie przyjęta nazwa „Wzgórze Tota” pochodzi natomiast od G. Maspero, który bezpośrednio po odkryciu świątyni przez Schweinfurtha przybył na miejsce i na podstawie fragmentów dwóch kamiennych rzeźb pawianów świątynię przypisał Totowi. Budowlę tworzy ceglana konstrukcja na planie prostokąta, 21,5 m x 24,6 m, zawierająca mur temenosu z wejściem od wschodu flankowanym przez dwa pylony. W obrębie murów na dziedzińcu znajduje się wolnostojące sanktuarium z trzema kaplicami – konstrukcji typowej dla okresu Średniego Państwa. Pierwotnie wszystkie ściany pokryte były białym tynkiem, którego skromne resztki zachowały się po dziś dzień, zwłaszcza w dolnych partiach ścian.
Stan obecny świątyni, fot. D. Wieczorek
Niedawno przeprowadzone na Wzgórzu Tota współczesne prace badawcze Węgierskiej misji archeologicznej z Uniwersytetu Eotvos Lorand prowadzone przez Gyözö Vörös (1995-1998) wykazały, że pod zachowanymi ruinami świątyni ze Średniego Państwa kryją się jeszcze ślady starszego założenia. Wydaje się, że starszą fazę rozbudowy świątyni można datować na co najmniej tzw. Okres Archaiczny (ok. 3000-2575 p.n.e.). Jeśli datowanie Misji Węgierskiej jest słuszne, można z całą odpowiedzialnością mówić o świątyni Horusa na Wzgórzu Tota jako o najstarszym jak dotąd znanym nam sanktuarium w rejonie Tebańskim a nawet o jednej z najstarszych egipskich świątyń.
Współczesne badania Węgierskie jak i prace Petriego potwierdziły obecność na szczycie Wzgórza Tota także drugiego założenia świątynnego, które znajduje się ok. 124 m na zachód od świątyni Horusa. Budynek, 21 m x 12 m, wzniesiono również z cegły mułowej tworzą trzy sale z dachem pierwotnie wspartym na drewnianych kolumnach, których ślady baz zachowały się na poziomie oryginalnej posadzki budynku. Materiały ceramiczny znaleziony w obrębie budynku, jednoznacznie wykazał, że jest to konstrukcja współczesna drugiej fazie rozbudowy świątyni Horusa tak więc wzniesiona także przez Mentuhotepa Sanchkara. Jak sugeruje sam Gyözö Vörös, wydaje się, że założenie to można łączyć z obchodami tzw. Święta-Sed – związanego z kultem władcy. Współczesne i wcześniejsze prace archeologiczne zgodnie potwierdziły brak śladów użytkowania obydwu sanktuariów w czasach późniejszych niż XI dynastia. Co więcej, wydaje się, że obydwie konstrukcje musiały ulec co najmniej częściowemu zniszczeniu na skutek trzęsienia ziemi jeszcze pod koniec tej samej dynastii.
Po ponad godzinnym zwiedzaniu stanowiska oraz odpoczynku połączonego z krótkim posiłkiem rozpoczęliśmy powolne schodzenie ze szczytu. W tą stronę jest już dużo łatwiej a i droga wydaje się znacznie krótsza. Jak pisze sam Flinders Petrie w swoim opisie prac na wzgórzu, droga powrotna zajmuje około 45 min ze szczytu do kamieniołomu w Gurna. Postanowiliśmy z powrotem udać się drugim szlakiem, południowo-wschodnim, który jest zdecydowanie najłagodniejszy. Po zejściu z wzgórza staramy się kierować na południe krętymi wadi ku kamieniołomu wapienia a stąd już dwa kroki do Dra Abu el-Naga i Deir el-Bahari gdzie znajduje się nasz dom Metropolitan House – dom w którym mieszkają członkowie większości działających w Tebach Zachodnich polskich misji archeologicznych.
Kair, Grudzień 2008 r.
Bibliografia:
Petrie W. M. F., Qurneh. London, 1909, pp. 4-6, Pl. IV-VIII.
Vörös G., Preliminary Report of the Excavations at Thoth Hill, Thebes The Temple of Mentuhotep Sankhkara (Season 1995-1996), in: MDAIK 53, pp. 283-287.
Vörös G., Preliminary Report of the Excavations at Thoth Hill, Thenes The Pre-11th Dynasty Temple and Western Building (Season 1996-1997), in: MDAIK 54, pp. 335-340.
Willkinson R. H., The Complete Temples of Ancient Egypt. London, 2000, pp. 172, 173.
