Maciej Pawlikowski
“Tajemnice kamieni”, Kraków 2009
część II obejmuje str. 32-35
Egipt 3400-3100 lat przed Chrystusem
Dlaczego właśnie w Egipcie powstała tak wspaniała i fascynująca kultura, dlaczego ówcześni faraonowie budowali piramidy i inne niesamowite grobowce? Dlaczego mumifikowano zmarłych i posługiwano się tajemniczymi hieroglifami? Na te pytania odpowiedzieć chce cały świat. Do rozwiązania tych starożytnych zagadek wykorzystuje się wszystkie możliwe do zastosowania metody badań – w tym także badania geologiczne. Większość ludzi spodziewa się jednak największych odkryć tylko z badań archeologicznych. Stąd środki masowego przekazu z wielkim zainteresowaniem śledzą na bieżąco wykopaliska w Egipcie – a to odkryto nowy grobowiec pod piramidą, niesamowity skarb, nowe inskrypcje hieroglificzne, czy coś do tej pory zupełnie nieznanego.
W rozwiązywanie tych tajemnic włączają się także wizjonerzy, bioenergoterapeuci, astrolodzy i in. Powstają niezwykłe i jakże atrakcyjne teorie, zahaczające m.in. o przybyszów z Kosmosu. A co się działo wcześniej niż powstała pierwsza dynastia, pierwsze hieroglify i mumie? Odpowiedzi należy j szukać badając okres przejściowy między kulturami neolitycznymi i pierwszymi dynastiami faraońskimi, trwający przez kilkaset lat tak około 3400- 3100 przed Chrystusem. A przebiegał on różnie w poszczególnych częściach ówczesnego Egiptu. Żeby to zrozumieć należy się cofnąć głębiej w przeszłość.
Od schyłku ostatniego maksymalnego ochłodzenia, czyli od około 18 000 lat wiele się w świecie wydarzyło. W związku z podnoszeniem się temperatury na Ziemi zaczęły topnieć wielkie czapy lodowe, które powstały wcześniej, w okresie chłodniejszym na półkuli północnej i południowej. Sahara w tym czasie była zielona, a po obecnej, potężnej pustyni biegały wielkie stada zwie¬rząt. Potwierdzają to ryty i malowidła skalne napotykane na środku największej pustyni świata. W związku z zatrzymaniem ogromnych mas wody prze/ czapy lodowe poziom mórz i oceanów był znacznie niższy, nawet – jak wskazują badania – o 80-100 metrów od obecnego poziomu. Oznacza to, że Morze Śródziemne było dużo mniejsze, a jego wyspy większe. Północny brzeg Afryki znajdował się natomiast znacznie dalej na północ niż obecnie. W tym czasie Nil już płynął, ale jego ujście do Morza Śródziemnego nie wyglądało tak jak obecnie. Delta nie istniała. Na odcinku między Kairem, a brzegiem Morza spadek terenu wynosił niemal 100 metrów, czyli tyle, ile obecnie wynosi spadek między Asuanem a Kairem (na długości prawie 800 km). Zatem Nil odcinku od Kairu do Morza Śródziemnego płynął bardzo bystro. W miarę ocieplania klimatu i rozpuszczania się lodowców poziom mórz – w tym także Morza Śródziemnego – podnosił się, co pociągało za sobą zwiększanie jego powierzchni. Brzegi Afryki i Europy powoli, ale systematycznie, oddalały się od siebie. W związku z tą sytuacją zmniejszał się też spadek koryta Nilu, a więc spadała szybkość wody transportowanej przez rzekę. Nurt Nilu stawał się wolniejszy i spadała jego siła nośna. Zaczynał się proces usypywania Delty. Wiercenia wykonywane w Delcie wskazują, że w ciągu ostatnich 10 000 lat nagromadziło się miejscami ponad 80 metrów osadów. W tym czasie powoli i z wahnięciami postępowało także pustynnienie zielonej Sahary. Około 10 000, a może 9 500 lat temu wystąpiły na terenie Północnej Afryki i Bliskiego Wschodu wielkie ulewy (potop?). W dolinie Nilu osadziły się wtedy grube osady tzw. formacji sahaba. Na otaczających Nil brzegach utworzyły się osady burzowe zwane sedymentami. W suchych już od tysięcy lat jaskiniach np. w Jaskini Okuzini w Turcji w tym czasie ponownie pojawiły się duże ilości wody. Ślady wodnego kataklizmu, który wystąpił w tym okresie, znane są z wielu badań geologicznych. W tym okresie wiele tzw. otwartych stanowisk archeologicznych uległo kompletnemu zniszczeniu. Klimat nadal się ocieplał. Proces ten prowadził do powolnego, ale systematycznego wysychania rzek i jezior znaj¬dujących się na Saharze. Obniżał się także poziom wód gruntowych, co powodowało, że studnie albo wysychały zupełnie albo należało je co jakiś czas pogłębiać. Na występowanie tego zjawiska wskazują profile geologiczne osadów, które powstały właśnie w tym okresie.
Proces pustynnienia Sahary, ale także całego Bliskiego Wschodu, spowodował migrację miejscowej ludności w kierunku rzek. Na terenie Bliskiego Wschodu migracja posuwała się w kierunku Eufratu i Tygrysu, gdzie powstała później m.in. kultura babilońska. Na terenie północnej Afryki od Atlantyku aż do Morza Czerwonego jedyną, stale płynącą rzeką jest Nil. I tam zmierzali ludzie z Sahary, ale także z Pustyni Wschodniej, rozciągającej się między doliną Nilu a Morzem Czerwonym. Wtedy nad Nilem powstawały pastersko- rolnicze kultury neolityczne, np. kultury Fajumien A i B w rejonie oazy Fajum (nad jeziorem Moeris), czy kultura Nagada w Górnym Egipcie. Dobra gleba i regularne wylewy Nilu powodowały, że w dolinie Nilu żyło się wówczas dostatnio. Decydowało o tym dosyć intensywne rolnictwo i hodowla udomowionych zwierząt. Zwiększała się populacja ludności. Wszystko to trwało do około 3 400 lat przed Chrystusem, czyli do okresu, który nas najbardziej interesuje. Mniej więcej od tego momentu (daty nie są jeszcze precyzyjnie ustalone) nastąpiły kolejne wahnięcia klimatu w kierunku klimatu bardziej suchego. Nil zaczął wylewać nieregularnie i prawdopodobnie z większymi przerwami. W wielu miejscach na obszary rolnicze, położone w strefie wylewów rzeki, wiatr nawiewał wielkie, piaszczyste diuny. Dopływające do Nilu rzeki wyschły niemal zupełnie, a u ich wylotu do doliny Nilu wznoszono nawet różnej wielkości budowle.
Jezioro Moeris (obecnie Fajum w rejonie oazy Fajum) skurczyło się w tym czasie znacznie, ponieważ nie było zasilane przez wody wysychających rzek. Zlokalizowane nad jeziorem stanowiska archeologiczne „wędrują” w tym okresie za jego kurczącą się linią brzegową. Ludzie w Delcie Nilu mieszkają u pod¬stawy wzgórz zwanych gezirami, nie obawiając się powodzi i wysokich stanów wody w odnogach Nilu. W Egipcie panuje, powtarzająca się okresowo, głęboka susza, która niszczy rolnictwo i hodowle, a także zagraża wyginięciem z głodu wielu ludziom. Wspomniana sytuacja klimatyczna i bezpośrednie zagrożenie życia spowodowało konieczność walki o przeżycie. Walkę tą można było wy¬grać jedynie poprzez sztuczne nawadnianie pól, a to możliwe było jedynie dzięki budowie kanałów pozwalających nawadniać pola. Tak też zrobiono.
Prawdopodobnie wzorem systemu kanałów nawadniających były liczne rzeczki, na które rozwidlał się Nil w Delcie. Mało kto wie iż kanały nawadniające są budowlami znacznie większymi niż piramidy. Niektóre z nich maja setki kilometrów długości, a należy pamiętać, że nie było wówczas koparek ani nawet żelaznych łopat. Zatem wykopanie takich potężnych kanałów wymagało niesłychanego wysiłku, znacznie większego niż zbudowanie piramidy. Do budowy tak ogromnych inwestycji niezbędna była zmiana stylu życia i jego organizacji. To spowodowało również zmiany społeczne. Nawadnianie poprawiło sytuację i spowodowało powstanie zamożniejszych grup społecznych. Zostali wykreowani przywódcy (książęta) małych i większych grup społecznych. Niezbędny okazywał się nie tylko kontakt bezpośredni (ustny), lecz także przekazywanie informacji na odległość znakami. Pojawiły się zatem pierwowzory znaków – pierwsze hieroglify. Dalsza transformacja społeczeństwa doprowadziła do powstawania protoplastów dynastii. Dalszą historię Egiptu i jego społeczeństwa już znamy – jest zapisana hieroglifami na ścianach świątyń i arkuszach papirusów.
Jak widać nie potrzeba Kosmitów, by wyjaśnić jak powstała kultura faraońska, choć wersja kosmiczna jest bardzo „powabna”. Kultura starożytnego Egiptu powstała jako skutek społecznej reakcji na klimatyczne zagrożenie życia.
Właśnie o tym zjawisku informują szczegółowo badane i powoli rozszyfrowywane tajemnice geologicznych profili Egiptu.
Pawlikowski M., de Vitt H. 1990. Holocene sediments. Relation: Upper Egypt-Fajum- Delta. [w:] red. C. Edwin, M. van den Brink, The Nile Delta in Transition: 4th-3rd Millennium B. C.: 505.
Pawlikowski M. 1994. Geomorphology and geology of investigated area. [w:] B. Ginter, J.K. Kozłowski, Predynastic settlements near Aremant. Studien zur Archaology und Ge- schichte Altaegyptiens 6:3-6.
Pawlikowski M. 1994. Results of investigations into soil morphology. Ibidem: 37-38. Pawlikowski M. 1994. Climatic changes during Holocene in the region of Armant. Ibi-dem: 125-132.
Pawlikowski M. 1994. The correlation between sediments of the Nile Valley in the region of Armant-Qurna and the sediments of Birket Quarun Lake in the region of Quasr El Sagha. Ibidem: 132-141.
Pawlikowski M. 2002. Results of preliminary mineralogical investigation of Tell el Far- kha. Nile Delta. Egypt. [ w:] International Conference Origin of the State. Predinastic and Early Dynastic Egypt. Cracow, Poland 28-1th September 2002. Abstracts of Papers: 59-60.
Pawlikowski M. 2002. Reasons of Neolithic-Early Dynastic Transition in Egypt Geologi¬cal and climatic evidence. Ibidem: 61-62.
Pawlikowski M. 2005. Reasons for the predynastic-early dynastic transition in Egypt. Geological and climatic evidence, [w:] S. Hendrickx, R.F. Friedman, K. Cialowicz, M. Chłodnicki, Egypt and its origin. Leuven – Paris – Dudley, MA 2004: 919-923.
